Skuteczność metod treningowych w celu zapobiegania urazom sportowym

Szacowany czas czytania tekstu: 6 min.

Systematyczny przegląd i metaanaliza losowych, kontrolowanych badań

Niemal każda aktywność fizyczna wiąże się z ryzykiem kontuzji. Przyczyn może być wiele, w tym niewłaściwa rozgrzewka. Nierozgrzane mięśnie i stawy są podatne na urazy. Seria prostych ćwiczeń fizycznych przed właściwą częścią treningu uelastycznia mięśnie i przygotowuje organizm do wysiłku.

Istnieje coraz więcej dowodów na to, że dla wszystkich grup wiekowych aktywność fizyczna jest ważna zarówno w zapobieganiu, jak i leczeniu niektórych z najbardziej poważnych chorób naszych czasów, w tym chorób sercowo-naczyniowych, cukrzycy, raka, nadciśnienia, otyłości, osteoporozy i depresji.

Kontuzje, mimo iż bywają powszechną konsekwencją aktywności fizycznej, są praktycznie jedyną wadą ćwiczeń. Postępowanie z urazami sportowymi jest trudne, czasochłonne i kosztowne, jednak rezygnowanie ze sportu nie jest rozwiązaniem korzystnym. Możliwe jest zapobieganie kontuzjom sportowym poprzez odpowiednie metody treningowe jak trening siłowy, ćwiczenia propriocepcji, ćwiczenia rozciągające i ich kombinacje, które są dostępne zasadniczo dla wszystkich. 

Większość badań dotyczących urazów układu mięśniowo-szkieletowego koncentrowała się na jednej konkretnej metodzie treningowej i najczęściej dotyczyła jednego rodzaju/lokalizacji urazu w obrębie konkretnej dyscypliny sportowej.

Ukazało się także kilka badań, które usystematyzowało główne koncepcje zapobiegania kontuzjom sportowym. Badania te koncentrowały się przede wszystkim na zewnętrznych czynnikach (środowisko, sprzęt, odzież sportowa, np obuwie) i wewnętrznych czynnikach (płeć, wiek, sprawność fizyczna).
Jeden z badaczy – Aaltonen wraz z innymi naukowcami przedstawili przegląd wszystkich środków zapobiegania kontuzjom sportowym, jednak badania te zostały zakończone w 2006 roku, więc nie są to najnowsze analizy.

W 2010 roku Shiff wraz z grupą naukowców również zajął się tematem potencjalnych środków zapobiegania kontuzjom, jednak zespoły obydwu naukowców nie były w stanie wytyczyć odpowiednich oszacowań dla różnych metod treningowych.

Przegląd, który zostanie poniżej omówiony poszerza zakres poprzednich analiz. Skupia się na wpływie różnych form aktywności fizycznej na prewencję urazów.

TŁO:

Aktywność fizyczna jest ważna zarówno w zapobieganiu, jak i leczeniu wielu powszechnych chorób, jednak urazy sportowe mogą stanowić poważne problemy.

CEL:

  • ustalenie czy ćwiczenia fizyczne mogą zminimalizować ryzyko urazów sportowych,
  • przeprowadzenie analizy treningu siłowego, rozciągania, treningu propriocepcji i ich kombinacji,
  • dostarczenie oszacowań dla nagłych kontuzji oraz urazów powstających w wyniku długotrwałych przeciążeń treningowych

METODY:

Poszukiwania badań rozpoczęto według następujących fraz oraz słów kluczowych: zapobieganie, urazy, diagnozy, sport, losowe kontrolowane badanie.

Wyniki wyszukiwania przyniosły 3462 trafień, które zostały sprawdzone według tytułu. Dokonano selekcji i pozostało 90 prac. Część badań opublikowanych było tylko w formie abstraktu, więc zostało odrzucone. Pozostałe 40 odczytano w pełnym tekście, a 22 uwzględniono.
Kolejne trzy badania zostały uwzględnione z list referencyjnych i zaktualizowanego wyszukiwania.

Wybór badań był zgodny z określonymi wcześniej kryteriami:

*Randomizowane kontrolowane badanie, to przykład badania w którym ludzie przydzielani są losowo (wyłącznie przez przypadek), aby otrzymać jedną z kilku interwencji klinicznych. Jedną z takich metod jest wzorzec, polegający na porównywaniu lub kontroli. Kontrolą może być standardowa praktyka, placebo lub brak interwencji.

W sumie uwzględniono 25 badań. W analizie wzięło udział ogółem 26 610 osób, a oszacowania oparto na 3464 obrażeniach. Przeprowadzono 13 badań z udziałem dorosłych uczestników, 11 badań z udziałem młodzieży i jedno badanie obejmowało zarówno dorosłych jak i młodzież.

Tam, gdzie to możliwe, brano pod uwagę tylko osoby które doznały obrażeń po raz pierwszy. W większości badań analizowano obliczając ryzyko względne (RR).

Ryzyko względne, zwane z języka angielskiego jako risk relative, w skrócie RR określa nam stosunek prawdopodobieństwa zajścia jakiegoś zdarzenia (np. zachorowanie, śmierć) w jednej badanej grupie względem drugiej grupy odniesienia (najczęściej kontrolnej).
W przypadku tej metaanalizy wartość ryzyka względnego informuje jakie jest prawdopodobieństwo, że podejmowana aktywność fizyczna będzie miała efekt prewencyjny – czyli jak bardzo możliwe jest że np. rozciąganie redukuje ryzyko wystąpienia urazu.

Jeżeli RR < 1 to czynnik badany nie wywołuje schorzenia (w danym przypadku), co więcej powoduje jego redukcję – w przypadku tej metaanalizy, im wartość będzie ‘bliżej zera’ tym dana aktywność fizyczna będzie miała większą zdolność zapobiegania urazom.

– 0 – 0,3 – duży efekt ochronny;
– 0,4 – 0,5 – średni efekt ochronny;
– 0,6 – 0,9 – mały efekt ochronny;

Spojrzenie na wyniki tej metaanalizy pozwoli na lepsze zrozumienie pojęcia “ryzyka względnego”.

WYNIKI:

-Łączny efekt:
Ryzyko względne dla wszystkich badań łącznie wyniosło 0,632.

-Trening siłowy:
RR dla treningu siłowego obejmującego cztery badania wyniosło RR 0.315.

-Trening propriocepcji:
Efekt łączny dla sześciu badań z treningiem propriocepcji jako pierwotnej ekspozycji wykazał RR wynoszący 0,550.

-Rozciąganie:
W przeciwieństwie do powyższych dwóch ekspozycji, oszacowania dla rozciągania nie okazały się istotne przy RR 0,963 na podstawie trzech badań.

-Łączone treningi :
Efekt dla 12 badań dla zróżnicowanych metod treningowych wykazał RR wynoszący 0,655.


Analiza nie wykazała korzystnego wpływu na rozciąganie, podczas gdy badania nad treningiem propriocepcji, treningiem siłowym oraz łączonymi metodami treningowymi wykazywały tendencję do zwiększania efektu (wzrastały zdolności do prewencji urazów).

Oszacowania dla nagłych kontuzji oraz urazów powstających w wyniku długotrwałych przeciążeń treningowych:

Na podstawie danych z dziewięciu badań, dotyczących prewencji nagłych, RR dla wszystkich rodzajów interwencji treningowych wyniosło 0,647. Jedno badanie dotyczyło treningu siłowego, kolejne dwa treningu propriocepcji, a pozostałe sześć – wpływu treningu kompleksowego.

Sześć badań dostarczyło danych na temat obrażeń spowodowanych długotrwałym przeciążeniom treningowych. RR z tych sześciu badań wynosił 0,527. Wszystkie badania w tej analizie, z wyjątkiem jednego badania dotyczącego treningu propriocepcji, były badaniami nad treningiem kompleksowym.

Zarówno nagłe kontuzje (RR 0,647), jak i urazy spowodowane długotrwałymi przeciążeniami (RR 0,527) można zmniejszyć dzięki programom aktywności fizycznej.

Przed przeprowadzeniem metaanalizy należy określić stopień oraz przyczyny heterogeniczności (niejednorodności) wyników badań włączonych do analizy. W naturalny sposób uzyskane w różnych pracach wyniki będą nieco inne. Duże różnice w zaobserwowanych efektach mogą świadczyć o niejednorodności badań i konieczności wydzielenia bardziej homogenicznych podgrup.

Dla przykładu: dany lek inaczej działa na osoby młodsze a inaczej na starszych, więc w pracach opartych na danych pochodzących głównie od osób młodych uzyskiwany efekt może znacznie odbiegać od prac przeprowadzanych na osobach starszych.

Najczęstsze przyczyny heterogeniczności badań wyselekcjonowanych do analiz to:
– odmienne sposoby przeprowadzania badań
– różne populacje (inne grupy wiekowe, rasy itd.)
– różny czas trwania badań
– różne metody obliczania wartości parametrów

Krótko mówiąc – podzielenie zebranych prac na bardziej jednorodne podgrupy pozwoli na dokładniejsze oszacowanie efektu sumarycznego dla każdej z tych podgrup oddzielnie.
W tej metaanalizie posłużono się współczynnikiem I².

Jeśli  I²= 0, wówczas cała obserwowana wariancja wielkości efektów jest „fałszywa”, więc jeśli w wyznaczonym wokół współczynnika I² przedziale ufności znajdzie się wartość 0, uzyskaną wariancję można uznać za nieistotną statystycznie (w przypadku tej metaanalizy: im wartość I² jest bliżej 0, tym wynik będzie bardziej wiarygodny i podsumowywanie określonych rodzajów aktywności pozwoli na dokładniejszą interpretację).
Natomiast czym wartość I² jest bliższa 100%, tym bardziej należy się zastanowić nad rezygnacją z wspólnego podsumowania badań. Przyjmuje się, że I²≈25% oznacza słabą, I²≈50% średnią, a I²≈75% silną heterogeniczność badań.

Całkowite I² wyniosło 70%, dla treningu siłowego 0%, treningu propriocepcji 66%, rozciągania 0%, a dla treningów łączonych 75%.

Dzięki znajomości współczynnika I² można znacznie szerzej interpretować badania. Ogólne oszacowanie RR dla aktywności fizycznej w zapobieganiu urazom, wyniosło 0,632.
Efekt prewencyjny (bazując na wartości RR) należy uznać za przekonujący, ale analiza była niejednorodna (I²=70%), a zatem wynik jest klinicznie bezużyteczny. 

Warto jednak spojrzeć na dane z treningu siłowego i rozciągania, w których współczynnik I²=0%, a więc analiza ta nie była niejednorodna i wyciąganie wniosków będzie miało większy sens. Można zatem skupić się wyłącznie na wartości RR.
Rozciąganie nie wykazywało żadnego efektu ochronnego (RR = 0,961), podczas gdy trening siłowy okazał się bardzo istotny (RR 0,315).

Analizując kolejne dwie metody treningowe pod kątem RR można stwierdzić iż skuteczne były treningi propriocepcji i programy treningów kompleksowych ale wyniki były stosunkowo niejednorodne.

Zebrane dane nie wspierają zastosowania rozciągania do celów zapobiegania urazom, ani przed, ani po ćwiczeniach. Należy jednak zauważyć, że ta analiza obejmowała tylko dwa badania rekrutów armii i jedno badanie internetowe na populacji ogólnej.

Trening siłowy wykazywał tendencję do lepszego działania zapobiegawczego niż trening propriocepcji i okazał się znacznie lepszy niż badania nad treningiem kompleksowym.

WNIOSKI:

Ogólnie wykazano, że aktywność fizyczna skutecznie zmniejsza ryzyko urazów sportowych. Rozciąganie nie wykazało znaczących efektów prewencyjnych, natomiast programy treningów różnorodnych (kombinacji), treningów propriocepcji i treningów siłowych, w tej kolejności wykazywały tendencję do zwiększania efektu prewencyjnego. Trening siłowy zmniejszył liczbę kontuzji sportowych do mniej niż jednej trzeciej.

Naukowcy zalecają aby komponowanie treningów kompleksowych opierało się na dobrze sprawdzonych pojedynczych metodach treningowych. Dalsze badania nad pojedynczymi metodami treningowymi, szczególnie nad treningiem siłowym pozostają kluczowe. 

Nagłe kontuzje, jak i obrażenia w wyniku przeciążeń można znacznie zredukować. 

Odnotowano potencjalne korzyści w zakresie zapobiegania kontuzjom dla wszystkich środków zapobiegania urazom z wyjątkiem rozciągania.

Źródła:
(PDF) The effectiveness of exercise interventions to prevent sports injuries: A systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials
Badanie heterogeniczności
Metaanaliza

Diana Wiśniewska

Od wielu lat interesuje mnie szeroko pojęta aktywność fizyczna. W przeszłości był to taniec współczesny, następnie jazda konna, aż w końcu trafiłam na siłownię. Wtedy narodziła się pasja do treningu siłowego. Obecnie jestem trenerem personalnym. Ukończyłam wiele szkoleń z zakresu dietetyki jak i treningu. W Wielkiej Brytanii ukończyłam rok zerowy na kierunku „Health and Life Sciences” na Coventry University, a obecnie jestem studentką Wychowania Fizycznego na Akademii Wychowania Fizycznego w Krakowie. Sport stał się dla mnie wspaniałą drogą, na której każdego dnia realizuję się zarówno fizycznie jak i intelektualnie.

Dodaj komentarz